Na weer een Rode Lijn (2): C. de Grote Democratische Illusie

maandag 16 november 2025

Het slotstuk van deel twee van het tweeluik. Klaar! Ook wel weer een longread.

Dan kom ik toe aan de derde van de illusies waar solidariteitsactivisten maar beter doorheen kunnen breken om verder te komen. Ik noem het de Grote Democratische Illusie: het idee dat vroeg of laat, als we maar met hele veel mensen ons punt blijven maken, onze regeerders uiteindelijk zullen doen wat wij van hun vragen en de genocide gaan helpen stoppen. Immers, het is hier een democratie, en in een democratie doet een regering uiteindelijk wat het volk wil, al heeft zo’n regering soms een extra zetje nodig. Toch? Onze acties, dag in dag uit, zijn dat extra zetje. Volhouden, dan komen we er.

Nu vind ik, zoals eerder in de serie gezegd, dat volhouden nodig is. Doorduwen, zoals ik het in deel één noemde. Maar de redenering dat dit een kwestie is van democratisch burgerschap of zoiets, is sociale bewegingen al eerder goeddeels fataal geworden. De redenering miskent de machtsverhoudingen, de rol van politici in die machtsverhoudingen, en de mogelijke rol van sociale strijd zoals we die aan het voeren zijn. Ja, Nederland is een democratie, in de zin dat er meer partijen zijn die met elkaar om kiezersgunst strijden. Kiezersgunst die via min of meer vrije verkiezingen tot uiting komt, verkiezingen waarvan de uitslag in grote lijnen wordt gerespecteerd. Nederland is een democratie waarin verschillende meningen naast elkaar bestaan in de publieke ruimte, al is het bepaald niet zo dat al die meningen tot die ruimte gelijkelijk toegang hebben. Ook is het niet zo dat onderdrukking van bepaalde meningen afwezig is. Palestina-solidariteitsactivisten voelen dat geregeld aan den lijve. Toch zijn het vaak die activisten zelf die een democratische verwachtingspatroon blijven hanteren. Misplaatst.

Want Nederland is géén democratie in de zin dat wat de bevolking wil, ook daadwerkelijk gebeurt. Allerlei filters voorkomen dat. De kapitaalsmacht voorkomt dat: wie daar tegenin gaat, wordt door goed van geld voorziene lieden en invloedrijke groepen de marge in geduwd. De staatsmacht voorkomt dat: wie die macht teveel uitdaagt, krijgt huisbezoek, pepperspray en waterkanonnen op zich gericht. En ja, en er is ook nog een goed gefinancierde pro-Israël lobby, een invloedrijke vertakking van die kapitaalsmacht. Maar ook zonder zo’n lobby is de politiek, de besluitvorming, niet in handen van ons samen, maar van kapitaal en staatsbureaucratie. Dat gewapende tweetal is er niet om ons te dienen, maar om ons kort te houden zodat we aan het werk blijven voor ondernemers, geld aan ondernemers betalen als consument, belasting betalen aan de kapitalistische staat, eventueel een uniform aan doen als de staat ons vermaant om voor haar belang oorlog te gaan voeren, en ons verder gedeisd houden. In formele zin mag Nederland een democratie zijn, in materiële machtspolitieke zin is dat geenszins het geval. Overigens, maar dit terwijde: ook zo’n democratie in meer reële zin is niet genoeg om vrijheid en rechtvaardigheid te brengen. Maar dat is weer voor een andere keer.

Zo democratisch functioneert de democratie in Nederland dus helemaal niet. Kapitaal en staat blokkeren dat functioneren. Dat maakt het idee dat, als we maar met genoeg mensen zijn en luid genoeg aandringen, de regering wel zal schuiven en ons tegemoet gaat komen, ook weinig realistisch. We kunnen over de steun aan genocide zeggen: ‘Niet in onze naam!’ We kunnen in enorme aantallen door de straten van de steden lopen, al dan niet in het rood gekleed. Het moment dat de regering zal zeggen: okay, wij zien het punt, jullie hebben gelijk, jullie zijn met meer, jullie krijgen je zin want het is hier een democratie…? Dat moment komt, zolang dit de redenering en de aanpak is en blijft, nooit.

Waarom niet? Er staat voor regering en heersende ondernemersklasse simpelweg veel te veel op het spel. De regering – Kok, Balkenende, Rutte, Schoof, Jetten, het maakt opmerkelijk weinig uit – steunt Israël niet uit een geloof dat de meeste mensen in Nederland dat willen. De regering heeft lak aan wat die meeste mensen willen, zodra de wil van die meeste mensen de regering niet uitkomt. De regering steunt Israël omdat daar een gigantisch verdienmodel in zit voor ondernemers, voor een kapitalistenklasse wiens structurele partner de staat der Nederlanden is – een staat der Nederlanden die de Staat Israël daarom ook ter wille is. De regering steunt Israël ook vanwege eigen bewapeningsbehoeften: Israël heeft expertise, technologie en wapens waarvan de Nederlandse staat maar wat graag gebruik van maakt.

Commercie, militarisme en pro-Zionisme gaan hier hand in hand. De pro-Israël lobby, van CIDI tot en met de SGP, helpt dit aan te jagen. Maar ook als ze niet bestond, zouden commerciële en militaristische belangen, afwegingen en prioriteiten de Nederlandse heersers nog steeds bij steun aan en partnerschap met Israël doen uitkomen. Een effectieve strategie ter ondersteuning van de Palestijnse strijd hoort zich rekenschap te geven van deze verhoudingen en prioriteiten. En die krijg je niet simpelweg per meerderheid van stemmen weg. Ook niet als die meerderheid van stemmen zichtbaar wordt gemaakt door middel van menigten op straat, hoe noodzakelijk die verder ook zijn.

Waarom is het zo schadelijk als we in de Grote Democratische Illusie blijven hangen? Omdat het maar al te makkelijk leidt tot een Grote Democratische Mislukking. Ik ga even enkele decennia terug, naar de jaren 2001-2003. Eerst: de aanslagen in de VS van 11 september 2001. Toen: de oorlogen die de VS ontketende in Afghanistan en in Irak, met die aanslagen als handvat en voorwendsel. Vrijwel direct: een immense protestgolf, met ups en downs en daarna nog grotere ups. En vervolgens: het wegebben van die golf, terwijl de oorlogen maar door gingen, en door, en door. En wat was de leus zoals die bij vroege protesten in de herfst van 2001 weerklonk? ‘Not In My Name!’ Als je Afghanistan gaat aanvallen, weet dat je het ‘niet in onze naam’ doet. Oftewel: je oorlog is wat ons betreft niet democratisch gelegitimeerd. Bush nam er al dan niet nota van, en deed wat hij wilde.

Vervolgens nam de VS Irak in het vizier. En ja hoor , de regering van president Bush nam de moeite om de bevolking achter die aanvalsoorlog te krijgen, met een bombardement van leugens en bedrog rond niet-bestaande massavernietigingswapens en dergelijke. Iets met Colin Powell en zijn Powerpoint-presentatie, herinnert u zich deze nog? De regering van Bush manipuleerde aldus de bevolking, en zette de Grote Democratische Illusie om in een Grote Democratische Pretentie. Ook Nederland hobbelde hier achteraan.

Het werkte uiteindelijk niet: gaandeweg groeide de weerstand, en op 15 februari 2003 gingen wereldwijd vele miljoenen mensen de straat op tegen de snel naderende aanval op Irak. Je proefde het idee: zo’n enorme uiting van wat de bevolkingen van de planeet willen, dat kunnen de machthebbers toch niet negeren? Wat je hier proefde, was de Grote Democratische Illusie. En het bleek een illusie: de VS en haar Britse bondgenoot ging ruim een maand later tot de aanval over. Er volgde een bloedige oorlog en een langdurige, wrede bezetting van Irak.

Het begin van de aanval ging nog gepaard met zeer omvangrijke protesten degen de oorlog. Het politieke effect op de daadwerkelijke oorlog er van was minimaal. In de maanden en jaren erna werden de straatprotesten een vast ritueel van een langzaamaan slinkend aantal demonstranten. De oorlogen, in Irak en Afghanistan, dreunden vrijwel ongehinderd – en wat Afghanistan betreft later door president Obama nog eens extra geëscaleerd – door. Uiteindelijk bouwde Obama de Irak-bezetting af, om op zijn schreden terug te keren toen IS/Daesh er grootschalig en zeer gewelddadig opdook in 2013. Weer een Irak-oorlog dus, weer tienduizenden slachtoffers, de dood in gejaagd door president Obama en vervolgens president Trump, door middel van luchtaanvallen door de VS en haar bondgenoten. Pas zeer onlangs vertrokken de laatste VS_militairen uit Irak. Aan de Afghanistan-bezetting kwam pas in 2021 een einde, nadat president Trump tot terugtrekking had besloten en president Biden dat daadwerkelijk, en chaotisch, tot uitvoering liet brengen. Erg vrolijk makend was dat einde niet: het Taliban-regime, door de VS verdreven in 2001, keerde terug en terroriseert sindsdien wederom het land.

Wat is hier mis gegaan? Toegegeven: het zat gewoon niet mee. Supermacht VS was daadwerkelijk oppermachtig, en door regeringen wereldwijd gerespecteerd en gesteund. Het was niet de aangeslagen schertsvertoning die het momenteel is. De staten die doelwit werden van de Amerikaanse aanvalsdrift, werden veelal geleid door figuren en regeringen die weinig sympathie op riepen, zeker ook niet bij veel tegenstanders van de oorlog. Het was niet uit diep doorleefde solidariteit met Saddam Hoessein en de Taliban dat ik samen met zovelen anderen de straat op ging tegen de oorlogen van Bush. Ik deed dat toen overigens nog niet als anarchist, maar als trotskist en lid van de Internationale Socialisten. Die club verliet in ik 2008, waarnma ik me tot anarchist ontpopte in 2009-2010. Dit eventjes for the record.

We waren tegen die oorlogen. We waren daarmee niet automatisch voor datgene wat zich in West-Azië als verzet tegen de VS-agressie aandiende. Er was niet de sympathie en verbondenheid zoals we die nu – terecht! – voelen bij de Palestijnen en hun vrijheidsstrijd. Ook al erkenden velen van ons, ik ook, wel degelijk het gewapend verzet in Irak als in essentie iets legitiems. Daarbij hadden mensen soms te weinig oog voor wat voor groepen daarin gaandeweg vooraan waren komen te staan: wat later IS/Daesh werd, is begonnen in die context. Als gewapende groep in de strijd tegen bezetting en collaboratie, maar vooral ook als groep die haar extreem-autoritaire visie oplegde, en iedereen die in de weg stond en een ander geloof aanhing dan zij zelf als doelwit van moord koos. Maar ik dwaal af.

Wat hier vooral ook mis ging – en daar gaat het me hier om – betreft het frame dat de protestbewegingen voornamelijk hanteerden. De strekking was: Niet In Onze Naam. De strekking was: de bevolking wil dit in meerderheid niet. Kappen ermee dus. Om dat te laten zien, gingen die menigten de straat op in vooral 2003. Het had nut: we beroofden aldus Bush en zijn bondgenoten van de democratische legitimatie van hun oorlogen. Die legitimatie was een wapen in hun handen. Dat uit hun handen slaan, was niet verkeerd.

Maar het nut werd een valstrik waar we te vaak echt leken te denken (of deden alsof we dat dachten) dat Bush, Blair en dergelijke terug zou deinzen als ze zich realiseerden hoe impopulair hun oorlogen waren. Ze deinsden niet terug. Ze gaven vol gas. Alleen van een aanval tegen Iran – een optie waar mensen rond het het Bush-bewind toen al serieus mee speelde – zagen ze af. Maar of dat uit angst was voor de bevolking van de aanvalslanden, waag ik te betwijfelen. Zo vonden het vermoedelijk militair te riskant, en in hun strategie (nog?) niet nodig. Intussen verbrijzelden ze de Iraakse en Afghaanse samenlevingen met militair machtsvertoon. Van de protesten trokken ze zich weinig tot niets aan. Niet vreemd dat mensen ontmoedigd raken. Niet vreemd dat de protesten slonken en zo goed als verdwenen.

Wat ontbrak? Afwezig – in de praktijk – was een soort Plan B. Afwezig was het praktische inzicht en besef dat we tegenover immense gevestigde belangen stonden, die pas zouden bezwijken onder fysieke druk van ene zodanige omvang dat toegeven aan die druk goedkoper was dan doorgaan met de oorlog. Om wat voor belangen ging het? Olie, als bron van winst maar vooral als strategisch machtsmiddel om staten mee af te persen. Sowieso strategisch belang: staten die de hegemonie van de VS trotseren, moest de nek worden gebroken. Keiharde, materiële belangen. De VS voerde geen oorlogen omdat de bevolking van de VS dat wilde. De VS voerde die oorlogen, voor winst en voor macht, voor economisch en politiek profijt van de machthebbers. Om hetzelfde soort redenen als waarom de VS de genocide in Gaza, de etnische zuivering op de Westoever en zo vele andere Israëlische misdaden steunt.

Ja, we hadden het destijds wel over de achterliggende economische en strategische belangen die de VS tot haar oorlogen brachten. Maar het bleef – ja, ook bij mij zelf – boekenwijsheid, onderwerp van workshops en bloggersmateriaal. Actie die zich daadwerkelijk tegen de belangen en belanghebbende krachten achter de oorlogen richtten? Het was er. Maar het was minimaal en marginaal. Hoofdstromingen in de protestbewegingen wilden er niet aan, want ja, de tijd was nog niet rijp, en zo win je het aarzelende midden niet hè? Het overweldigend grootste deel van de vredesbeweging in die tijd beperkte zich tot tamelijk keurig straatprotest, in de gaandeweg vervagende hoop dat vroeg of laat de regeringen zouden luisteren. Toen de regering dat niet van plan bleken, was er vanuit de bewegingen feitelijk geen escalatiestrategie. Te velen van ons verlieten zich verder voornamelijk op verkiezingen. Zo werd Bush weliswaar in 2008 vervangen door Obama… waarmee de oorlogen echter niet verdwenen, maar vooral verschoven.

Ik zie deze zelfde gevaarlijke dynamiek aan het werk in de Palestina solidariteitsbewegingen. Teveel blijft er hangen in een beroep op regeerders om ‘de goede kant van de geschiedenis te kiezen’( ‘de geschiedenis’ heeft geen ‘kant’, het is geen voetbalwedstrijd). Teveel ‘Niet In Mijn Naam’, niet alleen als terechte ondermijning van hún democratische pretentie maar ook als veel minder terechte onderstreping van ónze democratische claim. We roepen met graagte – ja, ik ook – de prachtleus: ‘1. We are the people! 2. We won’t be silent. 3. Let’s stop the bombing Now now now now!’. Ja, ook wij zijn die bevolking, en nee, we zwijgen niet. En ja, we willen dat de bommen stoppen. Nu! Te vaak is het echter alsof we echt denken dat zij, die namens ons zeggen te regeren, dat vroeg of laat nog zullen doen ook. De harde realiteit is echter dat wij zelf die bommen dienen te stoppen. Zij gaan het niet doen zolang we ze niet dwingen. De realiteit is dat onze democratische claims retorisch enig effect hebben, maar amper raken aan de machten die de genocide faciliteren, financieren en uitvoeren. Daar is meer voor nodig , overigens wel terwijl we blijven ageren en demonstreren om redenen die ik in deel 1 van dit uit de klauwen gelopen tweeluik aan gaf. Maar al die agitatie en al die demonstraties zijn dan – naast netwerk-versterkers en morale boosters – veeleer springplank, klankbord en support base van het verzet, dan de speerpunt ervan die we nodig hebben.

Het is zaak om die machten te treffen waar het pijn doet, zoals bijvoorbeeld Palestine Action dat al vele maanden voor 7 oktober 2023 was gaan te doen met aanhoudende acties tegen Israëlisch wapenbedrijf Elbit. Zoals bijvoorbeeld Geef Tegengas dat met acties rond Rotterdamse haven, Betuwelijn en onlangs ook tegen een datacenter in aanbouw – voor genocidaal-medeplichtig Microsoft, of all companies – probeert te doen. Het is daarbij zaak om politici en regeringen niet te benaderen alsof ze uiteindelijk voor ons verhaal zijn te winnen als we maar met genoeg zijn, maar als zaakwaarnemers – niet van ons, maar van hun, van precies de krachten en machten die de genocide, de etnische zuivering en oorlogspolitiek van Israël alsmaar blijven faciliteren om ervan te profiteren. Staat en kapitaal: de vijand van ons allemaal. Laten we ze, juist ook in de strijd voor Palestijnse vrijheid, als zodanig behandelen ook.

Peter Storm