Na weer een Rode Lijn: (2) B. Internationaal recht, gewetensvolle politici?

zondag 15 november 2026

Het tweede deel van deel twee van een tweeluik. Is u daar nog? Een longread, ook dat nog.

Nee, het wapen van de demonstratie kunnen we dus maar beter niet opgeven. Maar ook: nee, we duwen kennelijk niet hard genoeg. Niet effectief genoeg vooral ook, en in die zin doen we ook iets verkeerd. Maar wat?

Het is geen gebrek aan inzet: te velen van ons lopen vanwege precies die inzet op de rand van een burn-out, te velen van ons zitten allang over die rand of hebben daar gezeten om na onvrijwillige rust weer een wankel herstel te hebben gevonden, voldoende om weer door te ploeteren zolang dat goed gaat. Nee, vermaningen om vaker aan demonstraties mee te doen, pleidooien om je nog harder in te zetten dat je al doet, zullen mensen van mij niet horen. Zulke vermaningen dragen precies bij aan het soort van roofbouw waar solidariteitsbewegingen meer last dan gemak van hebben. Neem je rust als je voelt dat je die nodig hebt. Druk dat gevoel ook niet eindeloos weg. Geef het de ruimte, en handel er naar. Daar hebben we allemaal veel meer aan dan dat we mensen een schuldgevoel aanpraten door ze te verwijten dat ze ‘te weinig doen’.

Dus nee, ik pleit niet voor meer inzet. Ik pleit wel voor een ander soort inzet, voor een strategische heroriëntatie binnen de beweging. Het is zaak dat we van een drietal wijdverbreide illusies af zien te komen. De eerste betreft het internationaal recht. De tweede betreft het geweten van politici en machthebbers. De derde betreft de democratie.

Illusie 1: het internationaal recht

Om te beginnen dat internationaal recht. Een heel groot deel van de argumenten die solidariteitsactivisten tegen Israël en haar supporters in stelling brengen, is veel te veel gebaseerd op dat recht. Mensen weten haarfijn uit te leggen dat apartheid niet mag, dat etnische zuivering verboden is, dat genocide de grootst mogelijke misdaad is, allemaal volgens dat internationale recht. Bezetting mag niet, strijd daartegen is legitiem, ook waar dat de vorm aanneemt van gewapend verzet, dit alles alweer volgens dat internationaal recht. Feitelijk is dit allemaal juist of op zijn minst verdedigbaar: er zijn over veel van deze zaken regels opgesteld en vaak ook bindende afspraken gemaakt tussen staten, in de vorm van verdragen en VN-besluiten. Er zijn instellingen in het leven geroepen die op de handhaving van dat recht toezien. En het is op zichzelf best zinnig om de strijdigheid van Israëls daden met dat internationaal recht met nadruk vast te stellen. Maar het is niet verstandig om dat recht als geloofsartikel te hanteren, alsof dingen verkeerd zijn omdát het internationaal recht dat zo heeft beschikt. Daar zijn een paar redenen voor.

In de allereerste plaats: internationaal recht is iets van staten, van machthebbers. Niet van ons. Internationaal recht reguleert hoe staten met elkaar horen om te gaan, en hoe ze zich te gedragen hebben naar hun bevolkingen toe. Het is een middel om de betrekkingen tussen staten enigszins te reguleren, in het belang van het statensysteem, en in lange termijn ook in het belang van deelnemers aan dat systeem: al die staten die er aan meedoen. Probleem is dat die staten onze vrienden nooit zijn. Het zijn allemaal, zonder uitzondering, hiërarchische bewapende machtsconcentraties die leven en werken ten koste van mensen en van het leven op de planeet. Het zijn constructies van heerschappij. Niet van emancipatie. Niet van bevrijding. Niet van ons.

Dat staten soms dingen doen die in ons belang zijn, klopt. Dat via het internationaal recht vaak onrecht kan worden aangeklaagd, klopt ook. Maar het internationaal recht kan dat onrecht niet verregaand rechtzetten omdat het statenrecht is. Zelfs al komt er eens een gunstige uitspraak uit een internationaal gerechtshof, dan nog zijn het staten – constructies van gewapend onrecht – die zo’n uitspraak dan uit mogen voeren. Don’t hold your breath, zou ik dan zeggen. Als morgen via het internationaal recht wordt vastgesteld dat Israël inderdaad genocide pleegt in Gaza, dan is dat een propagandistisch succes dat we kunnen benutten in de strijd voor een vrij Palestina. Maar er verandert in de feitelijke verhoudingen vervolgens feitelijk nog niks. Tenzij wij van onderop ingrijpen. Maar dat kunnen we zonder zo’n uitspraak ook.

Daar komt bij dat het recht ook veranderd kan worden. Ook het internationaal recht. Ten goede, maar ook ten kwade. Als we ons dan van zulk recht afhankelijk hebben gemaakt, dan gaan we het schip in als rechters en wetgevers onrecht tot recht verheffen en andersom. Zulke dingen gebeuren. In 1975 stelde de VN vast dat zionisme een vorm van racisme en discriminatie inhield. Mooi, daar konden we wat mee. In 1991 draaide de VN dat besluit weer terug, onder andere door stevige druk vanuit de VS. Natuurlijk veranderde daarmee niets aan het racistische en discriminerende karakter van het zionisme. Maar wie in discussie teveel gehamerd heeft op het punt dat zionisme racisme is, want de VN had dat immers zo gezegd, staat na het terugdraaien van die uitspraak wel op een verkeerd been. Zeggen dat zionisme racisme is en dat zèlfs de VN h dat erkent is één ding. Zeggen dat zionisme racisme is omdàt de VN zo heeft beslist, is iets anders, en is onwijs omdat het veel te kwetsbaar is voor de machtspolitiek waarvan de VN onderdeel en instrument is.

Kijk ook eens naar wat volgens het internationaal recht – tot uiting komend in VN-uitspraak na VN-uitspraak na VN-uitspraak, en zelfs onderschreven in het regeringsbeleid van opeenvolgende Nederlandse regeringen, ook die van Rob Jetten (als die nog bestaat als je dit leest) – de oplossing van het ‘conflict’ (niet mijn woordkeus, wel die van diplomaten her en der) is. Dan zie je dat keer op keer de tweestaten-oplossing naar voren wordt gebracht. Het concept gaat terug op het VN-verdelingsplan uit 1947: Palestina diende verdeeld te worden in een Joodse en een Palestijns-Arabische staat, waarbij de Joodse staat meer land kreeg terwijl het aantal Joden ook na decennia van zionistische kolonisatie nog steeds lager was dan het aantal Palestijnen. Zionisten accepteerde de verdeling, woordvoerders van de Palestijnen wezen die af. Logisch! Wat gaf de VN het recht om het land waarvan zij de inheemse bevolking vormden, te verdelen en meer dan de helft weg te geven aan een staat van kolonisten?

Propagandisten van het zionisten verwijzen nog steeds graag naar dat verdelingsplan. Zo van ‘Als de Palestijnen toen ingestemd hadden met het verdelingsplan, stonden ze er nu niet zo beroerd voor…’ Zij kunnen daarmee het toenmalig geldende internationale recht als wapen inzetten. De argumenten daartegen zijn overtuigend, overweldigend en juist: het verdelingsplan was een onrechtvaardig, koloniaal plan. Maar wie het internationaal recht als uitgangspunt – niet als nu en dan handig hulpmiddel, maar als norm en uitgangspunt – neemt, kan dit soort zionistische claims niet effectief weerleggen.

En dit werkt door. Sinds de jaren 1970 is het uitgangspunt voor Palestina in het internationaal recht: een tweestaten-oplossing, met het overgrote deel van Palestina in handen van de staat Israël, en een paar enclaves – Gazastrook en Westelijke Jordaanoever – als Palestijnse staat. Van die Westoever knabbelt Israël dan ook steeds meer stukken af, en Gaza is inmiddels verpulverd. Tegen deze achtergrond is hameren om de oplossing die het internationaal recht verordonneert, een volstrekte illusie. Het is ook nog eens de erkenning dan de roof en kolonisatie van het overgrote deel van Palestina. Het is vrede op basis van erkenning van die roof en die kolonisatie, in de hoogstwaarschijnlijk ijdele hoop dat Israël zich neerlegt bij het feit dat haar kolonisatieproject niet voor de volle 100 procent mag worden doorgezet. Hoezeer ook in lijn met het internationaal recht, een tweestaten-oplossing lost het probleem – de zionistische kolonisatie van Palestina ten koste van de oorspronkelijke bevolking – niet op. Hoe een vrij Palestina er uit gaat zien, wat er over blijft van Israël, laat zich niet rechtmatig door dat internationaal recht decreteren. Een bevrijd Palestina van de rivier tot aan de zee, dat zou wel eens met erkende hoofdlijnen van dat recht in strijd kunnen zijn. Dat is dan jammer voor dat recht, want rechtvaardigheid gaat voor.

Daarom is het ook niet zo verstandig om al te veel te leunen op het Internationaal Gerechtshof dat op basis van een onderbouwde aanklacht aan het onderzoeken is of Israël inderdaad genocide pleegt in Gaza. Nu al merk je hoe dat tegen antizionisten gebruikt kan worden. Wij zeggen: Israël pleegt genocide! Pro-zionisten zeggen: nee, zolang het internationaal gerechtshof daar geen uitspraak over heeft gedaan, kun je dat niet beweren. Natuurlijk praten die a pro-zionisten dan onzin: ik kan zeggen wat ik wil, daar heb ik argumenten voor nodig, dat hangt niet af van welke gerechtelijke uitspraak ook. Maar als we onze ziel en zaligheid verbonden hebben aan de procedure van dat gerechtshof aangaande de genocide in Gaza, speelt dat die onzin-praat wel in de kaart.

En wat als straks dat Internationaal Gerechtshof nu eens zwicht voor de immense internationale druk vanuit VS, Duitsland, Israël en anderen, misschien in de hoop om zo aan het eindeloze gestook en getreiter van autoritaire machten af te zijn… en besluit dat de Israëlische operaties in Gaza weliswaar zeer ernstig zijn, maar geen genocide in de zin van het internationaal recht genoemd kunnen worden? Wie zich dan voornamelijk op het internationaal recht heeft gebaseerd, staat dan met tamelijk lege handen. Wie argumenteert op basis van politieke en morele principes die onafhankelijk van het internationaal recht zijn doordacht en geformuleerd, staat dan veel en veel sterker. Zulke mensen kunnen dan gewoon zeggen: dat gerechtshof heeft een verkeerde uitspraak gedaan, en die uitspraak leggen we maar beter snel en met kracht van argumenten naast ons neer. We trekken ons eigen plan, op basis van die eigen argumenten.

Kortom: internationaal recht? Je kunt er aanvullende argumenten aan ontlenen, als dat zo uitkomt. Maar het is een gevaarlijke illusie om dat internationaal recht als uitgangspunt en als vormgeving van een rechtvaardige oplossing te zien. Wat van de staten is, dat is nu eenmaal niet van ons. We hebben echt betere, steviger argumenten nodig. En die hebben we ook.

Illusie 2: het werkzame geweten van politici

De tweede illusie betreft het idee dat het geweten van politici ons een goed handvat geeft om verandering te brengen. Het idee is dan dat, als wij klemmende morele oproepen te doen aan ‘onze’ leiders om hun geweten te laten spreken, het goede te doen, ‘aan de juiste kant van de geschiedenis te gaan staan’ en ga zo maar door… dat politici dan vroeg of laat het licht zullen zien. Als we onze klemmende oproepen ook nog voorzien van flinke menigten van mensen die hun geweten wel hebben laten spreken, achter die morele oproep staan en verandering eisen, dan zullen vroeg of laat voldoende leiders tot inkeer komen, de genocide in Gaza helpen stopzetten en vast nog veel meer. Dus: hou vol, blijf morele oproepen, blijf actie voeren. Vroeg of laat valt het kwartje. Maar wat als het kwartje pas valt als er geen Palestijnen meer over zijn om er nog iets aan te hebben? Iets principiëler: wat als het kwartje helemaal niet valt? Of bij zo weinig politici dat er onvoldoende kracht van uit gaat om noodzakelijke verandering door te zetten?

Politici hebben geen goed functionerend geweten. Dat is kort door de bocht, er zijn vast uitzonderingen. Maar een strategie bouwen op die paar uitzonderingen is een strategie bouwen op vrijwel niets. Politici zijn er in soorten. Sommigen zijn sowieso gewetenloos en doen alles voor macht, rijkdom, status, aanzien, noem maar op. Het idee dat we Trump, Netanyahu en Poetin in gewetensnood kunnen brengen met een klemmend moreel appel, zullen weinig mensen serieus nemen. Maar heel veel politici zijn mensen mét een geweten, met een besef van goed en kwaad en een zekere erkenning dat je het goede dient na te streven en het kwade dient te vermijden. Ze kunnen daar alleen structureel maar in heel beperkte mate naar handelen. Hun geweten bestaat wel, maar functioneert in hun beroepspraktijk niet of nauwelijks. Het is alsof ze hun geweten thuis laten voordat ze aan het werk zijn, het is alsof ze het bij aankomst in het Tweede Kamergebouw in een kluisje bij de garderobe doen om het weer mee te nemen als ze naar huis gaan. Het is alsof ze bij hun ambtseed ook hun geweten overdragen aan de griffie. Het is alsof ze het inleveren bij de formateur voordat ze als ministers beëdigd worden door de koning. Het is er, dat geweten. Maar het staat op inactief, het kanaal waar morele appels binnenkomen staat op mute, het is weggezapt.

Helemaal lukken doet dat uitschakelen van gewetensfuncties weliswaar zelden. Er dringen echo’s vanuit het geweten door, ook in werktijd. Maar doorslaggevend is het zelden, en dat is niet omdat die politici schurken willen zijn. Het is omdat politici een rol en een taak hebben die wringt en botst met wat een serieus geweten doorgaans te melden heeft. Politici besturen staten, oftewel gewelddadige hiërarchische instellingen waarmee mens en planeet worden overheerst. Dat is één. Staten functioneren in een kapitalistische context zonder welke die staten zich niet gefinancierd krijgen. Daardoor verdedigen die staten een zo optimaal mogelijk werkend kapitalisme, niet eens uit kapitalistisch geloof maar simpelweg omdat het de stoelpoten levert waarop hun politieke macht leunt. Politici moeten dus de zittende kapitaalsmacht dienen of, in het uiterste geval, de macht zodanig herstructureren dat de kapitaalsmacht op een iets andere manier dan voor de herstructurering blijft functioneren. Die macht totaal afschaffen kunnen ze niet, en als ze dat ooit wilden, dan leren ze dat tijdens hun loopbaan wel af. Dat is twee.

Tijdens die loopbaan leren ze meestal ook wel de voordelen van dat kapitalisme waarderen, bijvoorbeeld in de vorm van een mooie carrière in het bedrijfsleven na hun ministerschap… als ze tijdens dat ministerschap dat bedrijfsleven tenminste een beetje ter wille zijn. Wie er niet corrupt in gaat, wordt het gaandeweg wel. Niet altijd in de illegale, botte vorm van omkoping en afpersing. Wel in een plooibaarheid jegens wat ondernemingen willen. Ik weet niet of Brekelmans omgekocht is door miljonairs om tegen die minieme belastingmaatregel van PRO en Volt te stemmen. Ik weet wel dat zijn houding hem geen schade zal toebrengen bij zijn toekomstige carrière als hij straks uitgerangeerd wordt als de VVD nog maar vier zetels overhoudt.

Dit werkt door in de houding die we van politici rond Israël en genocide kunnen verwachten. Een serieus geweten zegt: kappen met het steunen en goedpraten van die genocide! Maar stemmen in die richting worden gesmoord in de hoofden van politici. Niet eens zozeer omdat ze overtuigd zijn van de zionistische propaganda. Ook niet zozeer uit het schuldgevoel dat mensen er toe brengt om de nazi-genocide tegen de Joden als argument te tolereren om de Israëlische genocide tegen de Palestijnen nu niet te willen bekritiseren. Nee. Het geweten wordt buitenspel gezet, en overruled waar het toch spreekt, omdat er simpelweg te veel op het spel staat. Winst. Macht. Invloed. En het aanzien dat politici ontlenen aan het stimuleren van die winst, het uitoefenen van die macht en van die invloed. Het goede verschijnt hier als saus, als versiering, in het allerbeste geval als één van de drijfveren die echter altijd afgewogen moet worden tegen de veel sterkere werking van winst, macht, invloed en aanzien.

Zelfs de beste linkse politicus binnen dit bestel kan hier niet tegenop. Salvador Allende probeerde het als gekozen socialistisch president van Chili, van 1970 tot 1973. Die deed zijn best maar bleef leunen op de bestaande staatsorde, de gevestigde staatsmacht, waaronder het leger. De top van dat leger had zo haar eigen gedachten over hoe je een land hoorde te runnen. Dat leger was loyaal – niet aan de president maar aan de staatsorde die verregaand met een hardvochtig kapitalisme was verstrengeld en ook nog eens ingebed was in de imperialistische invloedssfeer van de VS. In een desperate poging om iets van vrede met het leger te bewaren en zijn presidentschap te redden, benoemde Allende een zekere Augusto Pinochet tot minister van Defensie. Een paar maanden later wierp deze griezelgeneraal president Allende omver met een bloedige staatsgreep, en vestigde een keiharde rechtse militaire dictatuur. Wie werkelijk linkse veranderingen wil, kan maar beter vanaf dag één de complete gevestigde gewapende staatsstructuur als vijandige macht zien, en geen geloof hechten aan het idee dat je binnen die structuur via gewetensvolle politici ver kunt komen. Wie werkelijk een genocide wil helpen stoppen, kan maar beter niet bouwen op structureel ineffectieve gewetens van politici die de macht dienen waar ze een onderdeel van zijn en willen zijn.

Iets concreter. Nederlandse politici willen dat het Nederlandse bedrijfsleven – ‘de economie’, bron van belastingen waar de politiek haar beleid mee financiert – floreert. Dat Nederlandse bedrijfsleven ‘verdient’ grof geld aan wapenleveranties aan de Israëlische staat. Nederlandse bedrijven doen lucratief zaken met en in Israël, en helpen Israël daarmee aan kracht om door te gaan met genocide, apartheid en etnische zuivering. Het werkt in twee richtingen: Nederland levert aan Israël, maar is ook klant van de Israëlische wapenindustrie – een wapenindustrie waarmee Israël een serieuze plek in de wereldwijde wapenhandel en -productie inneemt. Die wapenindustrie kan ook nog bogen op het feit dat wapens daadwerkelijk kunnen worden uitgeprobeerd: op Palestijnen, op Libanezen, op Iraniërs…

Israël heeft zich met haar wapenindustrie en aanpalende technologische bedrijfstakken onmisbaar weten te maken, althans volgens de perceptie en afwegingen van politici. Ook in Nederland. Daartegen helpt geen moreel appel om het goede te doen, al kan zo’n appel wellicht een mooi retorisch stijlfiguur opleveren in onze argumentatie. Nodig is hier het uitdagen, aanvallen, beschadigen en ondermijnen van de macht van wapenbedrijven en van bijbehorende militair-politieke machtsstructuren.

En als er al eens politieke leiders zijn die hun geweten laten spreken en Israël beginnen aan te klagen… dan zijn dat maar al te vaak politici wiens loopbaan achter de rug is. Het was niet president Carter maar pas ex-president Carter die de Israëlische bezetting en apartheidspolitiek begon te veroordelen. Het was niet premier Van Agt maar pas ex-premier Van Agt die steeds meer afstand van Israël nam en inmiddels bejaard tot hoogbejaard gaandeweg een scherp criticus werd. Respectabel – maar het illustreert precies mijn punt. In de actieve politiek komen dit soort mensen niet tot dit soort stellingnames. Pas na hun loopbaan gaat het geweten weer functioneren, en wordt de stem er van door de drager zelf weer toegelaten. Voor Job Cohen en Josias van Aartsen geldt momenteel iets dergelijks. Zulke mensen kunnen bondgenoten worden, niet omdat het politici zijn, maar juist omdat het geen politici meer zijn.

We zijn er bijna. Nog een derde deel van deel twee van het tweeluik, en dan is het klaar hiermee.

Peter Storm